Verlies en rouw bij kinderen: hoe ga je ermee om?

Door -
rouw kinderen
©GettyImages
Hoe vertel je je kind dat een dierbare is overleden? 'Oma zie je nooit meer terug', zeg je dat zo? Of verpak je het in een verhaal? En wat met de groeting en de begrafenis? We vroegen het aan rouwexperte Lies Scaut.

Mama is er plots niet meer

Rouwexperte Lies Scaut schetst een verhaal uit haar praktijk: “Nadat de mama plots overleed, vertelde een papa aan zijn kinderen van 4 en 6 jaar dat mama op reis was en hij niet wist wanneer ze zou terugkomen. Dat zorgde al snel voor lastige vragen van de kinderen waarop hij niet blijvend dingen kon verzinnen. ‘Heeft mama haar telefoon dan niet mee, want dan kunnen we toch bellen? Waarom heeft mama dan geen kleren mee? Waarom mochten wij dan niet mee op vakantie? Wij kunnen toch ook op vakantie gaan waar mama zit?’

Het goedbedoelde verhaal van papa bleek dus niet te werken. Hij vond het echter zo hartbrekend voor zijn kinderen om te zeggen dat mama dood was en niet meer zou terugkomen.”

Lees ook: Vanessa’s man stapte zelf uit het leven: “Je praat met je kind van 4 jaar liever niet over de dood en rouw, tot het niet anders kan.”

Maar hoe pak je het dan wel aan?

Lies Scaut geeft tips:

  • Het is heel belangrijk om altijd eerlijk te zijn tegen kinderen.
  • Maak er zeker geen verhaaltje van. Kinderen hebben een grote fantasie en riskeren er dan hun eigen fantasieverhaal van te maken dat vaak gruwelijker is dan de werkelijkheid.
  • Geef hen duidelijk en juiste informatie. Zeg heel duidelijk dat iemand dood is. Dood wil zeggen dat je iemand niet meer kunt zien, voelen of horen en dat is voor altijd.
  • Zeg niet dat iemand die dood is voor altijd slaapt, want dan riskeer je dat kinderen bang gaan worden om zelf te gaan slapen.
  • Mensen die doodgaan, worden ook geen sterretje aan de hemel. Vaak wordt dat beeld gebruikt door ouders als troost naar de kinderen toe, maar eigenlijk klopt het niet. Overleden mensen kunnen geen ster worden. Wel kun je voorstellen om samen een mooie ster uit te kiezen die symbool staat voor de overledene en waar je naar kunt kijken als je de overledene mist.
  • Er bestaan tegenwoordig heel veel kinderboekjes voor alle leeftijden die kunnen helpen om het te vertellen aan kinderen. Zoek een boekje dat aansluit bij de leefwereld van je kind en lees het samen. Laat je kind hierbij vragen stellen of vertellen hoe het zich voelt.
  • Andere kinderen zijn speelser of creatiever en vragen een andere aanpak om het gesprek aan te gaan. Bij kinderen is het kwestie van zoeken naar de juiste toegangspoort om toe te treden tot hun leefwereld. Al lezend, al spelend, al knutselend, al pratend, … Als ouder ken je je kind het beste en ga je het gesprek aan op een manier die bij je kind past. Zolang je maar eerlijk en duidelijk bent.
  • Ook tegen de allerkleinsten moet je heel eerlijk zijn. Zo begeleidde ik eens een kindje van twee jaar wiens mama palliatief was. Ik bereidde haar voor op het overlijden van haar mama door te werken met knuffelberen. Zo liet ik haar ervaren dat ze mama niet meer zou kunnen zien en voelen als ze dood zou zijn. Zelfs de allerkleinsten kunnen hiermee om. Hoe concreter en duidelijker je het uitlegt, hoe beter ze ermee om kunnen gaan. Zo kwam ze na het overlijden van mama op school aan en zeiden de juffen: ‘Jouw mama is nu een sterretje aan de hemel’. Waarop zij antwoordde: ‘Mijn mama is geen ster, mijn mama is dood.’

“We willen onze kinderen vaak afschermen van pijn en verdriet en denken dat het beter is om hen niet te betrekken in het afscheidsproces”

Praat je er heel vaak over, of net niet?

Rouwexpert Lies Scaut: “Onlangs kreeg ik een 20-jarige vrouw in begeleiding met een vastgelopen rouwproces. Eigenlijk is ze nooit beginnen te rouwen om het verlies van haar vader. Toen ze 10 jaar was en haar vader verongelukte, zei haar moeder: Je gaat papa nu lange tijd niet meer zien, maar ooit ga je hem wel terugzien. Dus heeft ze al haar emoties weggestopt, denkende dat ze haar papa binnen x aantal tijd wel zou terugzien. Maar na enkele jaren begon het toch wel heel lang te duren … Intussen had ze alles rond haar papa zo erg verdrongen dat ze geen enkele herinnering meer had van toen hij nog leefde. Ook van het afscheid nemen en de begrafenis kon ze zich niets herinneren. Want papa was toch niet dood …?”

Over de doden spreekt men niet?

“Dat werd vroeger vaak gezegd. Gelukkig is daar intussen al heel wat verandering in gekomen, maar is er toch ook nog een lange weg af te leggen. In bepaalde culturen en godsdiensten is het zelfs verboden om over overledenen te praten. Daarnaast praat niet iedereen even vlot en graag met kinderen over de dood. We willen onze kinderen vaak afschermen van pijn en verdriet en denken dan het beter is om hen niet te betrekken in het afscheidsproces.”

In dit artikel vertelt Vanessa over de zelfdoding van haar man, en hoe ze die moest kaderen voor haar dochter: “Ik heb geen seconde getwijfeld over hoe en wanneer ik het nieuws aan Mila moest of zou vertellen. Ideeën zoals ‘ik vertel haar dat papa in een diepe slaap is’ of ‘dat hij een ster aan de hemel is’ kwamen zelfs niet in me op.”

Vertrouwenspersoon

Kinderen zitten vaak met veel vragen. Heb je kleren aan als je in een kist ligt? Doet het pijn als ze je verbranden in de oven? Eten wormen je op als je begraven ligt onder de grond? Allemaal vragen waar we als volwassene vaak niet op voorbereid zijn en waar we soms niet goed mee om weten te gaan. Vaak zit je als ouder zelf met heel wat verdriet en heb je niet meteen zin en moed om hierover te praten. Zit je kind toch met vragen, kijk dan of er iemand uit je omgeving is die erover wil praten met je kind. Het belangrijkste is dat kinderen bij iemand terechtkunnen, en dat hoeven niet altijd de eigen ouders te zijn.”

Respecteer de noden en vragen van je kind

Sommige kinderen willen er heel veel over praten en zitten met heel wat vragen terwijl andere kinderen er net niet willen over praten en boos worden als je toch probeert. Respecteer altijd het ritme en de nood van je kind en forceer het niet. Wil het niet praten? Misschien wil het dan wel iets knutselen of tekenen? Of een liedje opzetten dat de overledene graag hoorde? Het belangrijkste is dat je kinderen de ruimte en de kans geeft om erover te praten als ze dat willen. Blijf hen de boodschap geven dat ze er altijd over mogen praten, ook al willen ze dat in eerste instantie niet.”

Neem je je kind mee als je de overledene gaat groeten? En wat met de begrafenis zelf?

Rouwexpert Lies Scaut: “Ook hier geldt het principe dat je kinderen overal in kan en mag betrekken. Alles hangt af van wat het kind zelf wil en aankan. Als ouder ken je je kind hierin het beste. Ik raad altijd aan om alles uit te leggen aan kinderen en hen daarna te vragen wat ze zelf willen. Om deze keuze te kunnen maken, moeten ze weten waarover ze beslissen. Vertel hoe het groeten zal zijn, in welke ruimte, hoe de overledene er zal liggen, wat het kind kan verwachten en kan doen, …

Tip: op de website www.mijnherinneringaanjou.be vind je handige educatieve animatiefilmpjes voor kinderen waarin al deze stappen worden uitgelegd en getoond. Je kunt ze bijvoorbeeld samen met je kind bekijken ter voorbereiding van het groeten en de begrafenis. Leg uit wat er in jullie situatie staat te gebeuren en wat het kind ervan kan verwachten.”

“Het voordeel van kinderen is dat ze een enorme veerkracht hebben. Het ene moment zijn ze aan het huilen en één minuut later zijn ze alweer aan het spelen en lachen”

Rouwen kinderen eigenlijk anders dan volwassenen?

Rouwexpert Lies Scaut: “Kinderen zijn geen kleine volwassenen en rouwen bijgevolg op hun eigen, eerlijke manier. Het voordeel van kinderen is dat zij een enorme veerkracht hebben. Het ene moment zijn ze aan het huilen en één minuut later zijn ze alweer aan het spelen en lachen.”

Leven in het hier en nu

Kinderen leven veel meer in het hier en nu en maken zich zorgen op korte termijn. ‘Wie gaat er nu mijn paardenstaart maken? Wie brengt mij naar de voetbal? Wie gaat er nu kleren voor mij kopen?’ zijn vragen die kinderen stellen na het verlies van een naaste. Het is die spontane eerlijkheid van kinderen waar we als ouder jaloers op kunnen zijn. Als volwassene maken we ons zorgen over heel andere zaken en denken we veel meer vooruit. Waar kinderen heel snel kunnen wisselen in emotie, gaan volwassenen zich soms eerder nestelen in een bepaalde emotie zoals verdriet. Volwassenen lopen vaak vast in hun denken en willen alles kunnen controleren terwijl kinderen daar nog niet mee bezig zijn. Kinderen leven in het moment, de meeste volwassenen leven vooruit.”

Wat doe je met je eigen verdriet?

Rouwexpert Lies Scaut: “Uiteraard hebben we als ouder zelf ook verdriet wanneer we iemand verliezen die we graag zien. Kinderen mogen dat gerust zien. Op die manier laat je aan kinderen zien dat het oké is om te huilen. Het is echter niet de bedoeling dat kinderen voor hun ouders gaan zorgen. Kinderen moeten vooral nog kind kunnen zijn en veiligheid en geborgenheid kunnen ervaren.”

Hulp inschakelen

“Is je verdriet zo intens dat je de zorg voor je kinderen tijdelijk niet aankunt? Schakel dan de hulp van familie of vrienden in. Vraag hen om de kinderen eens een extra keertje bij te houden, eens mee naar de sportclub te gaan, eten te maken of de kinderen mee te nemen op een uitstapje. Zo creëer je rust en ruimte voor jezelf en is er toch de nodige zorg voor je kind. Het is geen schande om het even niet aan te kunnen. Zorg ook voor jezelf en kijk wat je als ouder nodig hebt. Durf hulp te vragen, je hoeft dit niet alleen te kunnen.

Zelfzorg

“Als de kinderen op school zitten, neem dan de tijd om even bij te slapen, eens met een vriendin af te spreken, bezoek te ontvangen, … Op die momenten hoef je even geen rekening te houden met de kinderen en kun je je emoties de vrije loop laten. Kinderen mogen verdriet zien, maar willen ook zien dat het allemaal wel goedkomt.”

Wie is rouwexpert Lies Scaut? Lies is maatschappelijk werkster en psychotherapeute in De Weg Wijzer – Centrum voor Psychotherapie. Ze specialiseerde zich in de verwerking van chronische en complexe traumatiserende ervaringen, verlieservaringen en dissociatieve stoornissen. Ze schreef ook de boeken ‘Doodgewoon, Kinderen begeleiden bij rouw’ en ‘Dood zijn, hoelang duurt dat?’ uit. In dit laatste boek vind je 40 vragen over doodgaan, beantwoord in kindertaal. 

Meer over verdriet en rouw

Volg ons op FacebookInstagramPinterest en schrijf je in op onze nieuwsbrief (onderaan de homepage) om op de hoogte te blijven van alle nieuwtjes!

 

1 COMMENT

  • Kinderen die hun ouders verliezen, noemen we wezen. Voor ouders die een kind verliezen, hebben we geen woord. Alsof het niet wenselijk is dat verdriet te benoemen. In de vijfdelige podcast Anders Nabij vertellen vijf gezinnen over het verlies van hun kind en over de manier waarop ze toch proberen hun leven weer richting te geven. Het zijn ongelooflijk krachtige verhalen.

    Luisteren kan via https://www.andersnabij.be/audio/
    Luisteren kan ook via Spotify en iTunes (Apple Podcast)

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here